شروع بررسی و کاوشهای باستانشناسی در شمالغرب ایران از 1948 م. بهبعد، نشانه هایی از تحولات فرهنگی که در روند جابهجایی جمعیتی بهوجود آمده بودند را مشخص میکرد. مهاجرانی که بر اثر تغییرات زیستمحیطی یا افزایش جمعیت و کمبود منابع زیستی در اواخر هزاره چهارم و اوایل هزاره سوم قبلازمیلاد در گستره وسیعی از شرقباستان از شمالشرق آناتولی تا جنوب لوانت استقرار پیدا کردند. این دوره فرهنگی در ادبیات باستانشناسی، دوره ماوراءقفقاز قدیم یا فرهنگ کوراارس نامیده شده است. شاخصه این فرهنگ در بعد سفالگری، ساخت و تولید گونهای از سفال سیاهرنگ صیقلی، داغدار منقوش با معماری مدور و راستگوشه است. هدف اصلی از ارائه این پژوهش، دستیابی به چگونگی ارتباط شکلی و نوع نقوش سفالهای این محوطه است که در پی ساماندهی مخازن موزه ملی در سال 1383 ه. ش. شناسایی، ثبت و مطالعه گردید. پرسش محوری این پژوهش را میتوان اینگونه مطرح کرد که سفالگران مهاجر، تجارب هنری خاستگاه اولیه خود را تا چهحد توانستند بر سبک هنری این سفالها نشان دهند؟ داده های این پژوهش براساس مطالعات موزهای و منابع کتابخانهای، جمعآوری و موردمطالعه تطبیقی قرار گرفت. شیوه تجزیه و تحلیل اطلاعات از گونه کیفی بوده و ازنظر ماهیت پژوهشی در دسته پژوهشهای تاریخی-فرهنگی قرار میگیرد. تفکیک آماری سفالها نشان داد که بیشترین نقشها مربوط به تلفیق الگوهای هندسی چون نوارهای تزئینی و ساده با نقش جانوران و پرندگان بوده که اهمیت این جانوران در بافت زیستمحیطی منطقه را در روند اقتصاد معیشتی با تمرکز بردامداری و شکار نشان میدهد. مقایسه این نقشها با دیگر حوزه های فرهنگی در گستره جغرافیایی عصرمفرغ قدیم در محدوده جغرافیایی شمالغرب، غرب و مرکز فلات ایران تا مناطقی از آناتولی و ماوراءقفقاز بیانگر برخی نقوش تاثیرپذیر از مبدا و نقوشی دیگر برروی این سفالها بومی و محلی بوده است.

عصر مفرغ قدیم در خاورمیانه، مقارن با رویدادهای بزرگی مانند تشکیل اولین دولت شهرها، آغاز شهرنشینی و گسترش خط و کتابت است. آثار فرهنگی در ابتدای این دوره در بسیاری از مناطق خاورمیانه شمال قسمت غربی ایران، قفقاز، آناتولی، لوانت و شمال میانرودان همانندی های شگفت آوری از خود نشان می دهند و به اسامی مختلفی نامگذاری شده اند. با وجود سابقه طولانی در پژوهش های این دوره، داده های موجود در تحلیل تحولات آن از ارزش یکسانی برخوردار نیست که از علت های آن می توان به حجم و نوع متفاوت کارهای میدانی و داده ها، روش های میان رشته ای متفاوت، پیشداوری ها و زمینه های ذهنی ناشی از تحولات بین المللی اشاره کرد. در طی سه دهه اخیر، کاوشها و بررسی های متعدد باستان شناختی در شمال غربی و مناطق مرکزی ایران صورت گرفته که دامنه نفوذ این فرهنگ را به طرف مشرق، گسترش چشمگیری داده و منطقه ارومیه را به همراه حوضه ارس و رودخانه کورا در قلب این فرهنگ قرار داده است. علاوه بر این، مطالعات میان رشته ای چندی در این ارتباط به انجام رسیده است که برخی از آنها در قالب پایان نامه های دکتری ارائه گردیده و اطلاعات فراوانی را دراختیار ما قرار داده است. مقاله حاضر، کوششی است در تحلیل نتایج حاصل از این تحقیقات و بررسی تحولات این دوره که با توجه به زمینه جغرافیایی و ارتباطات آن با مناطق همجوار صورت گرفته است.

عصر مفرغ قدیم در شمال غرب فلات ایران، یکی از مهمترین دوره های فرهنگی بشر در منطقه است و در محدوده زمانی پایان هزاره چهارم ق. م تازه واردان با تهاجمی گسترده ساختار فرهنگی و اقتصادی جوامع را به نسبت دوره قبل دستخوش تغییراتی بنیادین کردند.نگارنده در این مقاله، ضمن معرفی عصر مفرغ قدیم و جانمایی این دوره در جداول گاهنگاری منطقه، به بررسی مدارک باستان شناختی تاکنون گردآوری شده ناشی از کاوشهای باستان شناسی و بررسیهای مربوطه به آن پرداخته، با مراجعه میدانی به محوطه های شمال غرب در محدوده استانهای فعلی آذربایجان غربی، شرقی و اردبیل سعی خواهد نمود تا سیمایی از این دوره مهم،، که دوره گذرا از پیش از تاریخ به دوران آغاز تاریخی در منطقه است، بپردازد.یکی از نکات مهم در دوره مورد بحث، تهاجم و تغییرات بنیادین حاصل از آن در ساختار فرهنگ مادی این دوره، تغییر در الگوهای استقرار و انطباق این مردمان با زیستگاه های جدید بوده که با توجه به تاثیرپذیری همین زیستگاهها از شرایط اقلیمی و نگاه باستان شناسی نو، شرایط آب و هوایی منطقه در عصر مفرغ قدیم و واکنشهای مردمان این دوره بیان شده است و می توان در پایان، چهار چوب اجتماعی - اقتصادی این جوامع شهرک نشین و الگوهای استقرار ایشان را تعیین نمود.

مقاله ی پیش رو بر اساس مدارک اداری کاوش شده در تپه چغاماران ماهیدشت و همچنین پژوهش ها و کارهای میدانی که پیش تر در این منطقه انجام شده به ارائه ی یک فرضیه در مورد سازمان اداری این محوطه و ماهیدشت در عصر مفرغ قدیم می پردازد. بر اساس این فرضیه، جوامع ساکن منطقه برای سازگاری با شرایط اجتماعی-اقتصادی و سیاسی پایان هزاره چهارم و آغاز هزاره سوم ق. م و در تلاش برای تنوع بخشیدن به شیوه های معیشتی خود یک اقتصاد دوگانه ی آمیخته از کشاورزی و دام پروریِ روستامحور را شکل داده بودند که شامل گروه های کشاورز یکجانشین و گروه های دام پرور کوچ روی بود که می توانستند ضمن بهره گیری از ظرفیت بالای دام پروری منطقه در ساماندهی دوباره ی تجارت منطقه ای و فرامنطقه ای ایفای نقش کنند. سازمان اداری این جوامع می بایست با غیبت گروه های کوچ رو در روستا در بخش هایی از طول سال سازگار می شد، بنابراین یک سازمان اداری اشتراکی شکل گرفت که در آن گروه های مختلف مردم می توانستند تولیدات، مواد غذایی و دارایی های خود را در یک مرکز اداری مشترک ذخیره کرده و در هنگام نیاز به آن دسترسی پیدا کنند، درنتیجه همه ی گروه ها به ویژه گروه های کوچ رو می توانستند از حفظ و کنترل دارایی های خود در روستا اطمینان پیدا کنند. آزمودن این فرضیه نیازمند انجام پژوهش های بیشتر و جامع تر در مورد مدارک اداری پیداشده در این منطقه و همچنین انجام پژوهش های موزه ای و کارهای میدانی است.

تپه گوراب ملایر از محوطه های مهم ایران در دوران پیش ازتاریخ است که در شهرستان ملایر استان همدان قرار دارد. برخلاف تپه گودین، در تپه گوراب، گذار از دورۀ مس وسنگ به دورۀ مفرغ بدون گسست بوده و داده های عصر مفرغ آن از نوع فرهنگ کورا-ارس است. فرهنگی با پهنۀ جغرافیایی گسترده که تبیین علت و نحوۀ گسترش آن از مسائل جذاب باستان شناسی است. پتروگرافی که از روش های علمی مورداستفاده در علوم زمین شناختی است؛ براساس خصیصه های نوری هر کانی اقدام به شناسایی کانی ها می کند. یافته های سفالی تپه گوراب فرصتی مناسب فراهم کرد تا گذار از مس وسنگ جدید به مفرغ قدیم که موضوع مورد بحث مهمی در باستان شناسی ارزیابی کرد. هدف از پژوهش حاضر درک ساختار کانی های سفال های تپه گوراب با تأکید بر گذار از مس وسنگ جدید به مفرغ قدیم و درک تأثیرگذار و تغییرات فرهنگی بر ساختار سفال های محوطه است. پرسش های پژوهش حاضر عبارتنداز: ساختار کانی ها در دوره های مس وسنگ و مفرغ شامل کدام کانی هستند و نشانگر چه نوع ساختار زمین شناسی هستند؟ گذار و تغییر فرهنگی چه تأثیر بر ساختار سفال داشته اند و در صورت تغییر، این رخ داد را چگونه می توان در بافت و بستر نظریات باستان شناسی تفسیر کرد؟ مطالعه به روش پتروگرافی بر روی 20 نمونه سفال به دست آمده از کاوش که 10 نمونۀ آن از دورۀ مس وسنگ جدید و 10 نمونۀ آن از کورا-ارس است، نشان داد سفال های تپه گوراب در گذار از مس وسنگ جدید به مفرغ دچار تغییرات عمده در بافت شده است و اگرچه تولید این سفال ها در منطقه صورت گرفته است، اما منابع خاک و تکنیک ساخت دچار تغییرات اساسی شده است.

محوطه باستانی کهنه شهر در شمال غرب استان آذربایجان غربی به عنوان یکی از محوطه های دوره مفرغ قدیم، پس از کاوش های علمی در 1391 تا 1393، یافته های تازه ای را به همراه داشته است. اطلاعات موجود در رابطه با سفال های این محوطه تنها محدود به بررسی های باستان شناسی بوده و در زمینه باستان سنجی مطالعاتی صورت نگرفته است. نمونه های مورد مطالعه در این تحقیق سفال های دست ساز سیاه خاکستری، قرمز و نخودی متعلق به اواخر هزاره سوم ق.م بوده که از یک لایه و یک مرحله (فاز پایانی استقراری) محوطه به دست آمده است. هدف اصلی این تحقیق، ساختارشناسی و تعیین جنبه های اشتراک و افتراق بین دو گروه سفال سیاه خاکستری، قرمز و نخودی است. نتایج حاصل از روش پتروگرافی و آنالیز پراش پرتو ایکس (XRD) حاکی از آن است که نمونه ها از نظر ساختار مشابه هم بوده و تولید محلی هستند. هر دو گروه سفال ها تا درجه حرارتی حدود 850oc پخت شده و تنها از نظر سبک و تکنیک پخت متفاوت اند.

نیمه نخست هزاره سوم ق.م. یکی از دوره های مهم باستان شناسی حوزه جغرافیایی زاگرس مرکزی است که علیرغم کمبود و پراکندگی مدارک باسـتان شـناختی ( به ویژه در منطقه لرسـتان مرکزی)، تغییر و تحولات فرهـنگی عمیقی در این دوره به وقوع می پیوندد و به نظر می رسد که همین تغییر و تحولات، در نهایت زمینه ساز شکل گیری فرهنگ گودین III) گیان (II- IV می گردد. در این تحقیق گونه ای نادر از سفال های متعلق به نیمه اول هزاره سوم ق.م. را مورد مطالعه قرار داده ایم که از دره ها و مناطق جنوبی حوزه زاگرس مرکزی به دست آمده است. این نوع سفال که به نظر می رسد غالبا در بافت های تدفینی یافت می گردد؛ گونه ای از سفال های متعلق به نیمه دوم دوره آغاز عیلامی (شوش (IIIB-c است و پراکندگی آن در دامنه های جنوبی ارتفاعات زاگرس، حاکی از نفوذ فرهنگ آغاز عیلامی در ربع دوم نیمه اول هزاره سوم ق.م. در این حوزه است. از سوی دیگر مطالعات سبک شناسی این نوع سفال، حاکی از تاثیرات عمیق سنت سفالگری فرهنگ آغاز عیلامی در شکل گیری سنت سفالگری فرهنگ گودین III است.

در آغاز هزاره سوم پیش ازمیلاد، شواهدی از گسترش فرهنگی جدید در ایران پدیدار گشت که ریشه آن به منطقه قفقاز بازمی گردد. رایج ترین نام این فرهنگ «کورا-ارس» است که اشاره به منطقه اولیه شکل گیری این فرهنگ دارد. شواهد این فرهنگ از شمال فلات ایران و سواحل جنوبی دریای مازندران تا سواحل شرقی دریای مدیترانه ثبت و گزارش شده اند. برخی برای توجیه این شواهد همگون به تبیین عللی همچون تجارت و تقلید آثار متوسل شده اند. کلاردشت یکی از شرقی ترین مناطق حوزه گسترش این فرهنگ است که شواهد آن از تپه کلار و در یک کاوش باستان شناسی به دست آمد. نمونه های سفالی به دست آمده از تپه کلار که در دورترین نقطه از مبدا این فرهنگ قرار دارد، فرصتی برای پاسخ به برخی پرسش ها را فراهم کرد. پرسش های این پژوهش عبارتنداز: 1-باتوجه به کانی های موجود در سفال های فرهنگ کورا-ارس و مفرغ میانی، چه میزان شباهت یا تفاوت بین آن ها وجود دارد؟ 2-براساس مطالعه پتروگرافی نمونه سفال های تپه کلار می توان کدام یک از نظرات پیرامون نحوه گسترش فرهنگ کورا-ارس را برای ظهور این فرهنگ در تپه کلار منطقی تر دانست؟ در این پژوهش 15 نمونه قطعه سفال از داده های کاوش انتخاب شد؛ 10 نمونه متعلق به فرهنگ کورا-ارس (مفرغ قدیم) و 5 نمونه از مفرغ میانی. نتایج پتروگرافی و داده های نقشه زمین شناسی منطقه نشان می دهند که سفال های کورا-ارس (مفرغ قدیم) و سفال های مفرغ میانی با ساختار منطقه البرز مرکزی همخوانی دارد، و وجود کانی کمیاب نفلین (Na, K) AlSiO4 (کانی تحت اشباع از سیلیس) و هم چنین دانه های یاقوت در بافت برخی سفال ها و ساختار زمین شناسی منطقه موجب تقویت این عقیده شد که سفال های کورا-ارس و مفرغ میانی تپه کلار، تولید محلی و منطقه ای هستند (وارداتی از قفقاز یا نواحی دوردست نیست)؛ اگرچه در کیفیت سفال به لحاظ بافت سفال تفاوت وجود دارد. نتایج این پژوهش ثابت کرد که سفال های کورا-ارس به علل دیگری به غیر از تجارت به محوطه کلار وارد شده اند.

عصر مفرغ، یکی از ادوار فرهنگی پیش ازتاریخ ایران محسوب می گردد. در این رابطه، یکی از مناطق مهم فرهنگی ایران در عصر مفرغ، منطقه ی زاگرس مرکزی است. باوجود کاوش ها و بررسی های باستان شناسی متعددی که در این منطقه انجام شده، گاهنگاری عصر مفرغ منطقه ی زاگرس مرکزی همچنان دارای اشکالات عدیده است. این مشکل به ویژه در ناحیه ی شرق زاگرس مرکزی و لرستان بیشتر به چشم می خورد. در این ناحیه، گاهنگاری رایج در تپه گودین از حدود 5 دهه ی پیش تاکنون، مبنای گاهنگاری عصر مفرغ منطقه بوده است. کاوشگران، گاهنگاری تپه گودین را به گونه ای تنظیم نموده اند که موجب شده خلأ فرهنگی در نیمه ی اول هزاره ی سوم قبل ازمیلاد در بخش های وسیعی از شرق زاگرس مرکزی شکل بگیرد. دوره ی IV گودین هم زمان با مفرغ قدیم درنظر گرفته شده که با فرهنگ یانیقی (کورا-ارس) معرفی شده است. با توجه به عدم مشاهده ی این دوره در نواحی گسترده ای در زاگرس مرکزی، گاهنگاری این نواحی دچار مشکل گردیده است. نگارندگان در این پژوهش سعی نموده اند با روش تاریخی-تحلیلی، و از طریق تحلیل و تطبیق یافته های لایه نگاری تپه گریران الشتر، بخشی از پرسش های مربوط به گاهنگاری شرق زاگرس مرکزی را پاسخ دهند؛ بنابراین، در این پژوهش سعی شده تا به پرسش های ذیل پرداخته شود: گاهنگاری عصر مفرغ تپه گریران به چه صورتی است؟ و خلأ دوره ی مفرغ قدیم در ناحیه ی شرق زاگرس را چگونه می توان از طریق گاهنگاری تپه گریران رفع نمود؟ در این راستا، داده های سفالی سه گمانه ی پلکانیW. 260، W. 275a و W. 275b مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته و 44 نمونه سفال مربوط به بافت مفرغ قدیم گونه شناسی شده اند. مطالعات صورت گرفته نشان داد که در دوره ی مفرغ قدیم انواعی از سفال مربوط به فازهای III: 6 و III: 5 و همچنین سفال دو رنگ رواج داشته است؛ بنابراین، در لرستان و شرق زاگرس مرکزی در نیمه ی اول هزاره ی سوم قبل ازمیلاد انواعی از سفال های منقوش رنگی رواج داشته است.